Engagement

Een koolmees pompte onverstoorbaar de lente naar boven wijl iemand wilde weten: Waren dichters als Bashõ, Buson, Issa, Shiki ook sociaal geëngageerd en schreven zij maatschappelijk kritisch? Ik antwoordde: Nee, zo goed als nooit.

door Geert De Kockere

Haiku heeft zich in het verleden (en ook vandaag nog) altijd ver van maatschappijkritiek gehouden. Wat enigszins ook logisch is, gezien de aard van het genre. Een engagement is namelijk per definitie in beeld komen, in beeld springen zelfs en een haikudichter probeert zoveel mogelijk uit het beeld, uit de haiku weg te blijven om de lezer volop zelf te laten kijken. En je kunt moeilijk kritiek leveren zonder zelf niet aanwezig te zijn in de haiku. Met andere woorden: het idee van maatschappijkritiek botst wat met de ziel van de haiku. Enkel het zo neutraal en objectief mogelijk beschrijven van een wantoestand zou misschien nog kunnen. Maar zelfs dan wijst de dichter al op een wantoestand en blijft hij niet geheel uit beeld.

OORLOGSKRITIEK

In de 20ste eeuw waagden een aantal moderne haikudichters in Japan zich wel aan kritische haiku’s over de oorlog. Veel haikutijdschriften werden door het regime verboden, dichters werden het zwijgen opgelegd. Velen moesten ook gaan meevechten in de oorlog en zagen de gruwel en de waanzin van die oorlog. Nadien schreven ze erover. Maar het bleef en blijft nog altijd een kleine, haast verwaarloosbare minderheid. Haiku is niet meteen een poëzievorm die zich leent voor sociaal engagement of maatschappijkritiek. Haiku wil dat net vermijden door vooral te focussen op wat mooi en goed is. Dat is de manier van haiku om de wereld te verbeteren: op het mooie, het bijzondere wijzen, in plaats van te klagen of kritiek te leveren. Wie het mooie ziet, wordt vanzelf ook mooi, lijkt haiku ons te willen zeggen. Of nog: Zeur niet, er is zoveel moois te zien! En wie het mooie ziet, ziet ook wat er verkeerd is, is dan een soort van logisch gevolg.

Toch is het niet uit te sluiten dat een zeker kritisch bewustzijn steeds meer doorsijpelt in de moderne haiku en al zeker in het westen. Direct of indirect als een diepere laag in ogenschijnlijk oppervlakkige haiku’s. Het is dan aan de lezer om de maatschappijkritische laag te zien, te ontdekken en te lezen. Ik schreef er trouwens zelf ook al. Vrij directe zelfs. Zoals deze:

Hoe kun je kijken
naar de maan en dan bang zijn
van een vreemdeling?

Ik loste het probleem van het ‘in beeld komen’ of het ‘in de weg staan’ hier min of meer op door de haiku als een vraag te formuleren, waardoor ik de lezer zelf laat kijken (naar de maan en naar zichzelf) om dan snel weer uit beeld te springen. Wie de haiku goed leest, kan uit de formulering zelfs de antwoorden halen waarom we zo bang zijn van vreemdelingen. Deze haiku is dus vrij expliciet sociaal geëngageerd.